Geschiedenis in steen gebeiteld  40
door: Foppe Witzel

In de Hoogstraat vinden wij het vroegere bedrijfspand van uitgeverij G.F.Callenbach. De bedrijven Callenbach zijn allemaal uit Nijkerk verdwenen of in andere handen overgegaan.
De uitgaven van Uitgeverij Callenbach zijn thans ondergebracht bij Kok in Kampen. Drukkerij en binderij dragen nog wel de naam Callenbach, maar geen enkel familielid is nog aan deze bedrijven verbonden.
Op de hoek van de voor- en de zijgevel aan de Hoogstraat 24 vinden wij ‘de eerste steen’ van het bedrijfsgebouw uit 1912. Het is een normale baksteen met daarin vermeld: GFC Sr – mei 1912.

George Frans Callenbach was het vijfde kind van de bekende Nijkerkse predikant Ds. C.C. Callenbach. Hij werd in 1833 in Nijkerk geboren en zou oorspronkelijk – op voorstel van zijn vader – een theologische opleiding volgen. Na enige tijd gaf hij er de voorkeur aan onderwijzer te worden. Hij maakte zijn studie niet af, maar koos een bestaan als boekverkoper. Hij ging in de leer bij boekhandel Ten Hoet in Nijmegen en later bij Kemink in Utrecht.
In 1854 begon hij als boekhandelaar en boekbinder in Nijkerk. In deze agrarische omgeving las men niet veel. Alleen de Bijbel kwam dagelijks op tafel. Andere boeken waren een luxe.
G.F. begon de preken van zijn vader te publiceren. Dit werd een succes omdat zijn vader alom gewaardeerd werd om zijn preken.
De verkoop van boeken bracht zo weinig op dat de inkomsten moesten worden aangevuld met het verkopen van blocnotes en enveloppen. Wij zouden het nu een kantoorboekhandel noemen.
Als oprichter en leider van de Nijkerkse zondagsschool merkte G.F. dat er een groot tekort was aan kinderboeken. Via de Engelse Sunday-school Society en de N.Z.V (Nederlandsche Zondagsschool Vereeniging) bracht hij zijn eerste kinderboekjes op de markt. In het begin waren het dunne boekjes van 16 pagina’s, maar er stonden wel een paar plaatjes in. De kosten bedroegen minder dan vijf cent.
In 1867 begon I.J. Malga met de uitgave van een plaatselijke krant: de ’Níjkerksche Courant’. Aanvankelijk verzorgde hij het drukwerk zelf, maar al gauw werd dat uitbesteed aan de drukkerij van G.F.Callenbach. De redactie en productie bleven in handen van Malga en later van zijn zoon.

De drukkerij wordt in 1875 uitgebreid met twee handbediende drukpersen. In 1890 krijgt de oudste zoon Cornelis Carel, geboren in 1861,  de leiding over de drukkerij. In 1894 wordt Drukkerij C.C. Callenbach gevestigd in een eigen gebouw aan de Venestraat 48. Het gebouw heeft nu een kantoorfunctie en is geen eigendom meer van de familie Callenbach. Het draagt de naam Callenbach-Staete.

In 1887 kwam G.F.’s jongste zoon George Frans, geboren in 1871, in de uitgeverij-boekhandel-binderij.

Om de markt voor de Callenbachboeken uit te breiden  was het nodig om het aanbod te verbreden. Geen eenvoudige zaak omdat de orthodox Christelijke gemeenschap nogal huiverig was voor verhalen die niet echt gebeurd waren. Met passende evangelische onderwerpen werd die terughoudendheid langzaam overwonnen. In 1897 richtte G.F., samen met zijn beide zoons, de ‘Vereeniging Christelijke Bibliotheek’ op. Als doel werd beschreven ”degelijke, Christelijke lectuur zeer goedkoop te verspreiden”en “Ruime verspreiding van gezonde, Christelijke lectuur tot lagen prijs”. Dit was een soort boekenclub.

Toen in 1901 G.F. zich om gezondheidsredenen terugtrok werd het bedrijf gesplitst in twee zelfstandige firma’s. Er kwamen twee vennootschapen onder firma: G.F.Callenbach’(uitgeverij – binderij) en ‘C.C.Callenbach’(drukkerij).
Beide bedrijven kregen een eigen onderkomen. De drukkerij was en bleef aan de Veenestraat 48.
De uitgeverij – binderij aan de Oosterstraat/hoek Kleterstraat werd overgedragen aan G.F.Callenbach. In 1912 vestigde het bedrijf zich op Hoogstraat 24. De grondlegger van het bedrijf G.F.Callenbach legde de eerste steen voor het nieuwe gebouw. Toen werd de uitgeverij ook fysiek losgekoppeld van de boekhandel. De boekhandel werd overgedragen aan (toen nog) de eerste bediende, Gerard Hana, die in 1901 schoonzoon werd van G.F. Deze verkocht de boekhandel in 1911 aan Verhoog.
Uitgeverij Callenbach werd een groot bedrijf, waar enorme aantallen boeken (kinderboeken en streekromans) werden uitgegeven. De kerstboekjes werden op alle Christelijke scholen van Nederland bij de kerstfeestvieringen uitgedeeld en de boeken van de Nobelreeks vind je nog altijd in de boekenkasten van de ouderen in Protestants Christelijk Nederland.

Print PDF